Karta postaci do wydruku: czytelna dla każdego

Zosia przesuwała palcem po pomniejszonej karcie podczas czwartkowego klubu w bibliotece i zapytała: „Gdzie ja tu mam tę zręczność?”. Kuba odpowiedział za nią, zanim znalazła rubrykę. Czytelna karta postaci, od której dziś zaczynam, ma pismo bezszeryfowe w stopniu 12–14 punktów, interlinię półtora, tekst wyrównany do lewej i ciemne litery na jasnym, matowym papierze. Zgodnie z zaleceniami BDA i UKAAF rezygnuję z kursywy, podkreśleń oraz ciągłych wersalików, a pola układam w jednej kolumnie.

Najpierw zobaczyłem kartkę, potem usłyszałem Zosię

Przyniosłem ksero karty z podręcznika, pomniejszone z A4 na A5, z szarymi rubrykami i drobnym pismem. Patrzyłem na układ, który znałem, zamiast na kartkę leżącą przed kimś, kto widział ją pierwszy raz.

„Tu masz zręczność”, podpowiedział Kuba, kiedy Zosia jeszcze szukała, przesuwając palcem między podpisami. Sam też wskazałem jej właściwe miejsce i uznałem, że możemy grać dalej, jakby odnalezienie tej rubryki zamykało sprawę. Zostawiłem przed nią dokładnie tę samą kartkę, z którą przed chwilą miała trudność.

W tamten czwartek poprawiłem położenie jej palca, zamiast poprawić przygotowany przeze mnie wydruk. To było wygodne dla mnie: mogłem wrócić do prowadzenia bez zastanawiania się, co stanie się przy następnym pytaniu.

Przy kurtkach Zosia powiedziała, że wolniej czyta i nie lubi, kiedy wszyscy czekają na jej odpowiedź. Nie wiem, czy ma dysleksję, i nie próbuję tego rozstrzygać, ale usłyszałem prośbę, choć sama tak jej nie nazwała.

Kuba chciał pomóc, a jego „Tu masz zręczność” miało skrócić szukanie, nie odebrać Zosi przyjemność z gry. Nie mam do niego pretensji, ale wolałem przygotować kartę, przy której będzie mogła odpowiedzieć sama. Czy twoja kartka daje graczowi miejsce na własną odpowiedź, czy zachęca pozostałych do wyręczania go?

Sięgnąłem do brytyjskich wytycznych BDA i UKAAF oraz międzynarodowych WCAG, nie do polskiej normy. Żadne z tych źródeł nie opisuje kart postaci, gier ani pisma ręcznego. Zalecenia o czytelnym tekście przenoszę do własnego projektu i nie udaję, że ktoś zatwierdził je dla erpegów.

BDA pisze, że uwzględnienie trudności niektórych czytelników z dysleksją może uczynić pisaną komunikację łatwiejszą dla oka wszystkich. To zachęta do poprawiania dokumentów, nie gwarancja, że jeden wydruk będzie odpowiadał każdej osobie.

Tak ustawiam tekst, zanim dodam pola

Zaczynam od pustego dokumentu, zamiast zmniejszać gotową kartę, żeby zmieściła się na mniejszej kartce. UKAAF zaleca przygotowanie dokumentu w większym stopniu pisma, a nie uzyskiwanie powiększonego druku przez kserowanie, poza wyjątkami wskazanymi w wytycznych.

Wybieram Arial (jest przykładem w obu dokumentach), ale nie traktuję tego wyboru jako jedynej dopuszczalnej odpowiedzi. BDA wymienia również inne kroje bezszeryfowe i zaznacza, że ich litery mogą wyglądać na mniej stłoczone. Nie nazywam żadnego z nich krojem „dla dyslektyków”, zostawiam też możliwość przygotowania większego tekstu, jeśli ktoś o niego poprosi.

Podpis „Imię gracza” zostawiam w takim samym stopniu jak wpisywaną treść, zamiast wciskać go drobnym drukiem nad linią. UKAAF zaleca, żeby etykiety, podobnie jak numery stron, najlepiej miały stopień tekstu głównego. Nie oszczędzam miejsca przez zmniejszanie właśnie tych słów, które pozwalają odnaleźć właściwą rubrykę.

Przy podpisach kusiło mnie również podkreślenie, jakby samo dodanie kreski miało uczynić ważne słowo łatwiejszym do znalezienia. BDA zaleca jednak unikanie podkreśleń i kursywy, ponieważ tekst może się zlewać, a do wyróżniania proponuje pogrubienie. Wskazuje też, że małe litery czyta się łatwiej niż ciągły tekst zapisany wersalikami. Zostawiam zatem „W czym jestem dobry” zapisane tak, jak powiedziałbym to graczowi, bez zamieniania całego podpisu w wielkie litery.

BDA preferuje interlinię półtora, podczas gdy UKAAF zaleca odpowiednie odstępy, ale nie podaje ich liczby. Rozróżnienie ma znaczenie: wspólny kierunek zaleceń nie oznacza identycznych zapisów.

Wokół nagłówków i między akapitami BDA zaleca dodatkowe miejsce, które zostawiam również między kolejnymi obszarami formularza. Osobna sprawa to odstępy między literami: poradnik zaleca około trzydziestu pięciu procent średniej szerokości litery, ostrzegając, że nadmierne rozsunięcie może pogorszyć czytelność. Odstęp między wyrazami powinien być co najmniej trzy i pół raza większy niż między literami. Kiedy poprawiam układ, patrzę więc na stopień pisma i na powietrze wokół niego.

Sprawdziłem także swój ulubiony czerwony

Moje własne karty miały szare podpisy oraz cynobrowe nagłówki. „Ładnie wyglądały”, mówiłem sobie przy składaniu dokumentu, a później zostawiałem je bez sprawdzenia kontrastu.

BDA pisze o kontraście wystarczającym, UKAAF o dobrym, ale żadne nie podaje tu liczby. Po liczbowy punkt odniesienia sięgam do WCAG, z wyraźnym zastrzeżeniem: te wytyczne dotyczą treści internetowych, nie papieru.

W punkcie 1.4.3 WCAG próg dla zwykłego tekstu wynosi 4,5:1, a dla dużego 3:1. Duży tekst oznacza tam co najmniej osiemnaście punktów albo czternaście punktów przy pogrubieniu. Kryterium 1.4.6 podnosi progi odpowiednio do 7:1 oraz 4,5:1.

Policzyłem poniższe pary wzorem z definicji WCAG: kontrast = (L1 + 0,05) / (L2 + 0,05). L1 oznacza luminancję względną jaśniejszego koloru, L2 ciemniejszego. Obliczenia wykorzystują luminancję względną sRGB dla kolorów zapisanych w pliku.

Mój cynober nie osiąga progu dla zwykłego tekstu na żadnym z tych teł. BDA i tak radzi unikać czerwieni oraz zieleni, z uwzględnieniem trudności osób z zaburzeniami widzenia barw. W projekcie zostawiam czarne podpisy.

Nie przypisuję tych wyników gotowemu wydrukowi, którego kontrast zależy od drukarki, tonera i papieru, podczas gdy tabela opisuje kolory w pliku. Żadne z przywołanych źródeł nie mierzy też kontrastu śladu ołówka.

Na stronie zostawiam mniej do szukania

Pan Henryk, dziadek jednego z chłopaków, przyszedł kiedyś zagrać z wnukiem i odsunął kartkę na wyciągniętą rękę. „Synu, ja tego bez lupy nie przeczytam”. Chciał usiąść do gry z wnukiem, a ja przyniosłem dokument, od którego musiał zacząć naszą rozmowę.

Kiedy wracam do tej chwili, nie potrzebuję dopowiadać niczego o jego wzroku ani szukać wyjaśnienia poza wypowiedzianym zdaniem. To ja miałem przygotować inną kartkę, a pan Henryk nie musiał o nią prosić. Chcę mieć możliwość zwiększenia tekstu bez upychania wszystkiego między ozdobnymi ramkami i bez bronienia układu, nad którym wcześniej siedziałem.

Jedna kolumna jest moim wyborem zgodnym z kierunkiem obu wytycznych. BDA radzi unikać wielu kolumn, UKAAF zaleca ich unikanie albo ograniczenie. Nie oznacza to zakazu każdego podziału strony, ale w tym wzorze nie potrzebuję bocznego panelu.

Ile tekstu zostaje na A4? Przyjmuję wysokość strony 297 mm oraz marginesy po 15 mm u góry i u dołu. Zostaje H = 297 − 2 × 15 = 267 mm. To moje założenie składu.

Przy przeliczniku 1 pkt = 0,3528 mm tekst dwunastopunktowy z interlinią półtora zajmuje w pionie około 6,35 mm na wiersz, a czternastopunktowy 7,41 mm. Liczę n = ⌊H / h⌋: otrzymuję odpowiednio czterdzieści dwa i trzydzieści sześć wierszy.

To rachunek dla tekstu, bez dodatkowego miejsca na nagłówki i pisanie. Pokazuje, dlaczego ograniczam liczbę pól; nie dowodzi, że dowolna karta zmieści się na stronie. O wielkości kratek oraz przestrzeni na ołówek decyduję sam.

Czy wszystkie rubryki, które chcesz zachować, będą potrzebne podczas tej konkretnej gry? Ja wybieram prostą mechanikę z tekstu o pierwszej sesji RPG, zamiast próbować przygotować formularz do każdego sposobu grania.

Tak wygląda moja karta postaci do wydruku

Mój wzór karty postaci ma osiem kolejnych obszarów do przeniesienia do edytora, bez tabeli rozbijającej stronę na drobne komórki. Zależy mi na tym, żeby gracz przechodził od imienia do notatek, nie zastanawiając się, w którą stronę czytać dalej.

Ustawiam Arial czternaście punktów, nagłówki pól siedemnaście punktów pogrubione i interlinię półtora. Nagłówek spełnia zalecenie BDA: 14 × 1,2 = 16,8 pkt, a przyjęte siedemnaście jest większe. Wybieram A4 pionowo, marginesy piętnaście milimetrów i czarny druk na kremowym papierze.

Kratki oznaczają tu miejsca na zapisanie i skreślenie rany lub kłopotu, nie osobną zasadę ich naliczania, a obok każdej jest słowny podpis. UKAAF oraz kryterium 1.4.1 WCAG wskazują, żeby kolor nie był jedynym sposobem przekazywania informacji.

Puste linie są moją propozycją miejsca na wpisy, nie rozmiarem zaczerpniętym z poradnika dostępnego druku. Źródła nie rozstrzygają, ile przestrzeni potrzebuje gracz na imię ani jak duża powinna być kratka. Jeśli potrzebujesz więcej miejsca, wolę dodatkową stronę niż zmniejszenie wszystkich podpisów.

Przed czwartkiem pytam, co zmienić

Karta postaci RPG nie musi wyglądać identycznie dla całej drużyny, nawet jeśli wszyscy korzystają z tych samych pól. UKAAF wyróżnia druk powiększony, z minimum szesnastu punktów i preferencją co najmniej osiemnastu. BDA także zaznacza, że niektórzy czytelnicy mogą poprosić o większe pismo.

Przy drukarce w bibliotece mam ryzę kremowego papieru, którą kupiłem sam (to mój wybór na tę wersję). Przed czwartkiem przygotowuję kartki, a obok w papierowej torbie czekają cebularze dla klubu. Łatwo wtedy skupić się na tym, żeby wszystko było gotowe, i zapomnieć, dla kogo właściwie układam te rubryki.

Nie traktuję kremowego koloru jako obowiązkowej odpowiedzi dla wszystkich: BDA dopuszcza miękkie pastele i zauważa, że niektóre osoby mają własny preferowany kolor. Papier ma być matowy oraz dostatecznie gruby, żeby druga strona nie prześwitywała. Chcę móc zmienić tę kartkę bez poczucia, że poprawka oznacza porzucenie całego projektu, również wtedy, gdy komuś odpowiada inny kolor.

Te same decyzje mogę zastosować do arkusza sesji zero. Zostawiam czytelne etykiety i konsekwentny układ, zamiast uznawać, że dokument do wydruku musi zmieścić się za wszelką cenę na jednej stronie.

Nie obiecuję Zosi, że nowy formularz rozwiąże wszystko, mogę jednak pokazać kartkę i zapytać: „Co chcesz tu powiększyć albo przesunąć?”. Tym razem od razu kładzie palec na „W czym jestem dobry” i zaczyna mówić, zanim Kuba otworzy usta.

Źródła

1. British Dyslexia Association, Dyslexia Style Guide, 2023: PDF w Internet Archive. Z poradnika pochodzą zalecenia dotyczące pisma, odstępów, wyróżnień i układu oraz koloru tła i papieru. Strona BDA z poradnikiem nie działa w listopadzie 2026; korzystałem z pliku w kopii Internet Archive.
2. UK Association for Accessible Formats, UKAAF minimum standards: Clear and large print, MS03, czerwiec 2012: PDF UKAAF. Wykorzystałem minimalne i preferowane stopnie pisma, zalecenia dotyczące etykiet, formatu oraz przygotowania druku powiększonego. Stąd pochodzą również wskazówki dotyczące papieru, konsekwentnego układu i informacji niezależnej od koloru.
3. W3C, Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.2, rekomendacja z 12 grudnia 2024, kryteria 1.4.1, 1.4.3, 1.4.6, 1.4.8, 1.4.12: w3.org/TR/WCAG22. Wykorzystałem definicję współczynnika kontrastu i progi dla tekstu; kryteria dotyczące odstępów służą jako punkt odniesienia, nie norma dla papieru. Kryterium 1.4.8 dotyczy mechanizmu umożliwiającego ustawienie prezentacji, a 1.4.12 zachowania treści po zmianie odstępów przez użytkownika.

Kontrast par kolorów policzyłem wzorem WCAG dla wartości sRGB w pliku, a przeliczenie 1 pkt = 0,3528 mm i liczbę wierszy na A4 przy marginesach 15 mm oraz interlinii 1,5 przedstawiam jako rachunek własny; wzór karty jest moim projektem.